FRANCIS KURKDJIAN
Nhà Điêu Khắc Hương Thơm

Trong thế giới của Francis Kurkdjian, nước hoa không chỉ là mùi hương mà còn là ký ức và là những vần thơ hân hoan bay bổng trong không gian vô hình. Từ Le Mâle đến Baccarat Rouge 540, từ những bong bóng hương trên Đại lộ số 5 đến trải nghiệm đa giác quan Perfume: Sculpture of the Invisible tại Palais de Tokyo, mỗi sáng tạo của ông là một vũ điệu của hương thơm, nơi vẻ đẹp mong manh của khoảnh khắc hòa quyện với sự bền bỉ của từng nốt hương tinh tế. 

K

hi Francis Kurkdjian nói về nước hoa, ông ưu tiên sử dụng ngôn ngữ của nghệ thuật. “Nghệ thuật là cảm xúc, và nước hoa chính là một trong những phương tiện truyền cảm mạnh mẽ nhất. Trong thời gian dài, hương thơm bị gói gọn trong phạm vi xa xỉ hoặc thương mại. Chúng được yêu thích vì sự hấp dẫn nhưng hiếm khi được công nhận cho chiều sâu sáng tạo. Thế nhưng để tạo ra một mùi hương, người điều chế hương phải vận dụng trí tưởng tượng, trực giác cảm xúc và khả năng ‘điêu khắc’ thời gian, không gian và ký ức,… không khác gì việc viết nhạc hay xây dựng kiến trúc”.

Là một trong những người đầu tiên đưa nước hoa vào đối thoại với nghệ thuật đương đại, Kurkdjian đã mở rộng biên giới của ngành điều chế nước hoa: kéo mùi hương ra khỏi chiếc lọ, đặt chúng trong sự tương tác với điêu khắc, âm nhạc, vũ đạo và thời trang. Hiện nay, ông đang là Giám đốc Nghệ thuật của Maison Francis Kurkdjian – thương hiệu do ông đồng sáng lập năm 2009 cùng Marc Chaya – và đồng thời là người dẫn dắt mảng sáng tạo nước hoa của Dior từ năm 2021, góp phần mở ra một chương mới cho một trong những maison couture danh giá nhất thế giới.

Sinh năm 1969 tại Paris trong một gia đình gốc Armenia, Kurkdjian lớn lên trong một môi trường giàu văn hóa. Ông kể: “Tôi biết ơn cha mẹ và ông bà vì đã cho mình nền giáo dục tốt, sự gắn kết gia đình và những giá trị đúng đắn như lòng nhân ái và sự tử tế. Với ông, nghệ thuật hiện diện ở khắp nơi: cụ ông là nghệ sĩ piano kiêm nhà soạn nhạc, ông ngoại là thợ may, bạn thân của mẹ là thợ may cho Christian Dior, bố mẹ đều hát trong nhà thờ Armenia và chính ông từng học múa ballet từ nhỏ. Khi không đỗ vào Trường múa Paris Opera Ballet hai lần, ông buộc phải rẽ hướng.

Và một bài báo đã làm thay đổi mọi thứ: ông phát hiện những mùi hương không phải do nhà thiết kế thời trang tạo ra, mà bởi những người ẩn danh mang tên “nhà điều hương”. Sau đó, bộ phim Le Sauvage (1975) với nhân vật chính là một nhà điều chế hương sống ở Venezuela càng củng cố trực giác của ông. “Tôi bị cuốn hút hoàn toàn và biết ngay rằng mình muốn trở thành một nhà điều hương” – ông nhớ lại.

Năm 26 tuổi, ông bước vào ngành với tiếng vang lớn: Le Mâle cho Jean Paul Gaultier – mùi hương toàn cầu thành công đến mức lập tức đưa ông trở thành một trong những tài năng trẻ sáng giá nhất. Ông tiếp tục mở xưởng hương bespoke năm 2001 và tạo nên những mùi hương cho các nhà thiết kế hàng đầu như Rick Owens, Hedi Slimane, Riccardo Tisci, Alber Elbaz, Elie Saab, Narciso Rodriguez, Giorgio Armani và John Galliano.

Kurkdjian luôn từ chối xem nước hoa chỉ là một “sản phẩm”. Với ông, hương thơm là nghệ thuật và chúng xứng đáng đứng cạnh hội họa, âm nhạc hay vũ đạo. “Nước hoa là nghệ thuật của cảm xúc, nhưng cũng là nghệ thuật của không gian. Nó lan tỏa, hòa vào không khí. Hãy nghĩ nó như một điệu múa bay bổng giữa không gian, không khí, cơ thể. Một vũ công phải chiếm lĩnh không gian để nổi bật trên sân khấu; âm nhạc cần không khí để tạo nên rung động;

và nước hoa cũng cần cả hai” – ông lý giải. Triết lý ấy trở thành linh hồn của những dự án độc đáo: từ bong bóng hương trên Đại lộ số 5 New York đến những mùi hương đi cùng buổi hòa nhạc tại Philharmonic Paris.

Năm 1999, nghệ sĩ Sophie Calle mời ông tạo “mùi của tiền”. Kết quả vừa hấp dẫn vừa phản cảm ấy khiến ông bừng tỉnh: “Tôi nhận ra rằng nước hoa sẽ không bao giờ trở thành một phương tiện nghệ thuật thực thụ nếu cứ bị buộc phải tuân theo các chuẩn mực thẩm mỹ và khoái cảm của ngành công nghiệp thương mại”. Kể từ đó, ông tạo hương cho đài phun nước ở Château de Versailles, thiết kế trải nghiệm VR dựa trên mùi hương, và hợp tác với các nghệ sĩ từ đạo diễn Cyril Teste đến chef Michelin Anne Sophie Pic.

Ông cho rằng những loại nước hoa sản xuất đại trà và chịu ràng buộc thị trường thì không còn là nghệ thuật. Ngược lại, “những sắp đặt nghệ thuật bằng hương hơm thách thức cả quan niệm nước hoa phải ‘thơm’, lại là lãnh thổ cho phép tôi khám phá những cảm xúc mà trong nước hoa thương mại không thể diễn tả nổi”.

Ông kể rằng chính Pierre Soulages và James Turrell đã giúp ông rời xa lối sáng tạo công thức để tìm đến thứ ngôn ngữ cảm xúc bằng trực giác, điều gần như không được dạy trong ngành điều hương truyền thống.

Với ông, tên của mùi hương luôn được định hình trước tiên. “Nó tóm tắt điều tôi muốn nói, cảm xúc tôi cảm nhận và câu chuyện tôi muốn kể”. Từ một ý niệm cảm xúc mang tính phổ quát, ông bắt đầu viết công thức. Thế giới sáng tạo của ông trải dài từ sự hài hòa của 724, nét nữ tính của À la Rose, sự trừu tượng của Baccarat Rouge 540, vẻ tinh nghịch của Kurky đến sức sống tươi mát của Dior Sauvage Eau Forte. Ông không có bất kỳ sáng tạo nào mà mình đặc biệt “yêu thích”, vì “tất cả đều có lý do tồn tại… và tôi luôn hướng về phía trước”.

Giữ hai vai trò lớn cùng lúc có thể khiến nhiều người choáng ngợp, nhưng Kurkdjian lại xem đó là sự hòa hợp tự nhiên. “Ở Maison Francis Kurkdjian, tôi được thể hiện tầm nhìn cá nhân, gần như riêng tư. Ở Dior, vai trò của tôi khác: tôi tôn trọng di sản, chuyển hóa tinh thần couture của maison thành hương thơm và viết những chương mới mang tầm ảnh hưởng toàn cầu”. Với ông, đó giống như việc sử dụng hai ngôn ngữ khác nhau; mỗi ngôn ngữ có nhịp điệu riêng nhưng đều thuộc về ông.

Mùa thu này đánh dấu bước ngoặt lớn trong hành trình đưa nước hoa trở thành nghệ thuật. Từ 29 tháng 10 đến 23 tháng 11 năm 2025, bảo tàng Palais de Tokyo ở Paris đã tổ chức triển lãm Perfume: Sculpture of the Invisible. Sự kiện tái hiện hành trình của ông từ Le Mâle đến những thử nghiệm táo bạo hòa trộn hương với video, nhiếp ảnh và âm nhạc. “Dự án này mang tính cá nhân cao, không chỉ đánh dấu 30 năm sự nghiệp của tôi mà còn minh chứng cho niềm tin trọn đời rằng mùi hương là một hình thức nghệ thuật đúng nghĩa, xứng đáng đứng ngang hàng nghệ thuật thị giác và nghệ thuật ý niệm”.

Khách tham quan được bước vào một lối đi đầy những đoá hồng sứ tỏa hương, những bong bóng thơm từng được thiết kế cho Grand Palais, một loại “nước hoa uống được” hợp tác với nghệ sĩ Yann Toma, một căn phòng đa giác quan lấy cảm hứng từ Baccarat Rouge 540 và một phiên bản tái dựng phòng làm việc của ông để hé lộ cách ông kiến tạo thế giới mùi hương.

Triển lãm khắc họa nghịch lý của nước hoa: mong manh nhưng bền bỉ, truyền thống nhưng đậm chất đương đại. Với Kurkdjian, nước hoa không chỉ là vẻ đẹp mà còn là sự cộng hưởng văn hóa. “Nắm bắt tinh thần thời đại không phải chạy theo xu hướng. Đó là khả năng chuyển hóa cảm xúc, giá trị, những khác biệt văn hóa và cả những đối lập tạo nên cả một thế hệ” – ông khẳng định.

Và khi thành Paris chuẩn bị chào đón những “tác phẩm điêu khắc vô hình” khác của Francis Kurkdjian, quý ông tài năng này một lần nữa khẳng định vị thế chưa từng có: không chỉ là một tên tuổi xuất sắc của thế giới mùi hương mà còn là một trong những nghệ sĩ táo bạo nhất thời đại này.